28 ادبيات ضد مسيحى در دورهء صفوى شاه عباس و فعاليت‌هاى مذهبى مسيحيان بايد توجه داشت كه اصفهان زمان شاه عباس از سه جهت شاهد حضور مسيحيان بوده است ؛ نخستين گروه ارامنه بودند كه شاه بنا به دلايلى آنان را در اصفهان سكونت داده بود . « 1 » گروه دوم مسيحيان گرجى بودند كه به عنوان گروگان ، اسير يا هر عنوان ديگرى در دربار صفوى حضور مىيافتند . سوم اروپائيانى بودند كه به دلايل تجارى ، سياسى ، نظامى و يا جهانگردى عازم اين شهر مىشدند . در واقع ، از ديد توجه به مسائل مذهبى و احيانا مباحثات دينى ، مهم‌ترين گروه مسافران اروپايى بودند . ارامنه به دلايل قومى ، مذهبى و نيز سياسى ، علاقه‌مند به ترويج مسائل مذهبى نبودند و جز در صورتى كه شاه يا شخص متنفّذى آنان را به بحث مىكشاند ، خود را درگير چنين مباحثاتى نمىكردند . گرجيان نيز به دليل مغلوبيت در برابر صفويان و نيز به دليل فرهنگ بسيار ضعيف دينى خود توان شركت در اين مباحثات را نداشتند . مىدانيم كه مقامات ايرانى علاقه‌مند بودند تا آنان به اسلام بگروند « 2 » و لذا طبيعى بود كه آن‌ها زمينهء حضور در اين مباحثات را نداشتند . بنابراين زمينهء اصلى طرح اين مباحث مربوط به مسافران اروپايى و تا اندازهء بسيار كمترى مربوط به ارامنه مىشد . رفت و آمدهاى مكرر خارجيان و نيز حضور مسيحيان بومى و يا گرجى سبب شده بود تا شاه و ديگر درباريان با انديشه‌هاى مسيحى آشنا شوند ؛ دلاواله در گزارش ديدارش با شاه عباس مىگويد : . . . پس از آن شاه ، با اطرافيان خود از پاپ سخن گفت و توضيح داد كه چگونه او رئيس مسيحيان و جانشين عيسى و يا به قول او عيسى المسيح است . بعد گفت : بسيارى از عيسويان نيز از پاپ اطاعت نمىكنند و با هم اختلاف دارند و در دنيا هفتاد و دو فرقهء عيسوى وجود دارد . نمىدانم اين اطلاعات را شاه از كجا به دست آورده بود ، و به هر حال دربارهء آداب و رسوم مختلف فرقه‌هاى عيسوى و طرز روزه گرفتن و تشريفات

--> ( 1 ) . در اين باره نك : لكهارت ، انقراض سلسلهء صفويه ، ص 319 ( 2 ) . دربارهء يك شاهد قابل توجه از علاقه‌مندى شاهان صفوى به مسلمان شدن گرجيان نك : قمى ، قاضى احمد ، خلاصة التواريخ ، ج 2 ، صص 409 - 411 .